श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २८ : कर्मविपाक व मातंगाचे पूर्वजन्म
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, मातंग, त्रिविक्रम भारती | स्थळ: गाणगापूर
पार्श्वभूमी
मातंगाच्या मुखी वेद ऐकून गर्विष्ठ ब्राह्मण निरुत्तर झाले आणि आपल्या कर्मफळाकडे निघून गेले. पण तिथे उभ्या असलेल्या मातंगाच्या मनात आता मोठे प्रश्न होते. नामधारक सिद्धमुनींना विचारतो, "त्या मातंगाचे पुढे काय झाले? पूर्वजन्मी ब्राह्मण असूनही तो अंत्यज कसा झाला?" याच प्रश्नातून श्रीगुरूंचा कर्मविपाकाचा उपदेश येतो.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी सांगू लागले: गर्विष्ठ ब्राह्मण मान खाली घालून निघून गेले आणि मठातील गर्दी थोडी शांत झाली. सात रेषांनी जागृत झालेला मातंग मात्र तिथेच, श्रीगुरूंच्या चरणी नम्रपणे बसून राहिला. त्रिविक्रम भारती आणि शिष्य उत्सुकतेने त्याच्याकडे पाहत होते. त्याला आपले पूर्वजन्म आठवत होते. तो म्हणाला, "स्वामी, मला आठवते की मी पूर्वी वेदपाठी ब्राह्मण होतो. मग असे कोणते कर्म माझ्याकडून घडले की मला या जन्मी अंत्यज कुळात जन्म घ्यावा लागला? माणसाला उच्च-नीच जन्म, रोग, दारिद्र्य, सुख-दुःख कशामुळे मिळते? कृपा करून सांगा."
श्रीगुरू म्हणाले, "ऐक. जीव जे जे कर्म करतो, त्याचे फळ त्याला भोगावेच लागते. याला कर्मविपाक म्हणतात. चांगले कर्म उच्च गती देते, पाप अधोगती देते. स्वधर्माचे पालन न करणे, आचार सोडणे, अधर्माने धन मिळवणे, गुरूंचा व मातापित्यांचा अपमान करणे – अशा कर्मांनी उच्च कुळात जन्मलेलाही खाली घसरतो."
त्यानंतर श्रीगुरूंनी विविध पापांचे फळ सविस्तर सांगितले. ब्रह्महत्या, सुवर्णचोरी, मद्यपान, गुरुपत्नीगमन ही महापातके, आणि अशा पातक्यांची संगत, यांच्या फळाने अनेक जन्म नरकयातना, पशुपक्ष्यांच्या योनी आणि नंतर रोगग्रस्त मनुष्यजन्म मिळतो. दुसऱ्याचे धन किंवा अन्न चोरणाऱ्याला दारिद्र्य आणि भूक भोगावी लागते. खोटी साक्ष, विश्वासघात, अन्नदान न करणे, अतिथीचा अपमान करणे, ब्राह्मणाची वृत्ती हिरावून घेणे, अशा कर्मांनी विविध व्याधी आणि हीन जन्म मिळतात. श्रीगुरूंनी हेही सांगितले की प्रायश्चित्त, तीर्थस्नान, दान, जप, व्रत आणि मुख्यतः गुरुसेवा व हरिहराची भक्ती यांनी पापांचा नाश होतो.
मातंग म्हणाला, "स्वामी, आता मला ज्ञान झाले आहे. मी पुन्हा माझ्या त्या हीन अवस्थेत परत जाऊ इच्छित नाही. मला इथेच आपल्या सेवेत ठेवा." श्रीगुरूंनी त्याला समजावले, "हा देह तुझ्या प्रारब्धकर्माने मिळाला आहे. ते प्रारब्ध भोगून संपवणे हेच तुझे कर्तव्य आहे. या जन्मी स्वधर्माने, सत्याने राहा, गुरुस्मरण कर. पुढील जन्मी तुला उत्तम गती मिळेल."
इतक्यात त्या मातंगाचे बायको-मुले त्याला शोधत तिथे आली. त्याला ब्राह्मणासारखे बसलेले पाहून ती गोंधळली आणि त्याला घरी चलण्याचा आग्रह करू लागली. मातंग संकोचला. तेव्हा श्रीगुरूंच्या आज्ञेने त्याच्या अंगावर ओढलेल्या रेषा व भस्म पुसले गेले. ते पुसताच त्याची पूर्वजन्माची स्मृती लोपली आणि तो पुन्हा आपल्या पूर्वस्थितीत आला. मग तो आपल्या कुटुंबासह घरी निघून गेला.
हा सगळा प्रसंग पाहून त्रिविक्रम भारती व उपस्थित भक्त अचंबित झाले. विशेषतः भस्माच्या स्पर्शाने आणि ते पुसल्याने इतका फरक कसा पडला, असा प्रश्न त्रिविक्रम भारतींच्या मनात उभा राहिला.
बोध / शिकवण
- जन्म, कुळ, रोग, सुख-दुःख हे आपल्याच कर्मांचे फळ आहे; दोष इतरांना देऊ नये.
- उच्च कुळ हे पुण्य टिकवल्याशिवाय टिकत नाही; आचारभ्रष्टता अधोगती आणते.
- प्रायश्चित्त, दान, तीर्थ, जप आणि गुरुभक्ती यांनी पापक्षय होतो.
- प्रारब्ध टाळता येत नाही, ते स्वधर्माने भोगून संपवावे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
त्रिविक्रम भारती भस्माचे माहात्म्य विचारतात, आणि पुढील अध्यायात वामदेव ऋषी व ब्रह्मराक्षसाची कथा येते.