श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३७ : आचारधर्म उपदेश
कांड: कर्मकांड (समारोपाचा अध्याय) | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, भिक्षावृत्तीने राहणारा वेदनिष्ठ ब्राह्मण व त्याची पत्नी; कथनकर्ते सिद्धमुनी व श्रोते नामधारक | स्थळ: गाणगापूर
पार्श्वभूमी
मागील (३६ व्या) अध्यायात सिद्धमुनींनी नामधारकाला गाणगापुरातील एका वेदनिष्ठ, भिक्षावृत्तीने राहणाऱ्या ब्राह्मणाची कथा सांगितली. श्रीमंत यजमानाकडील भोजनासाठी त्याच्या पत्नीने आग्रह धरला होता आणि श्रीगुरूंनी तो प्रसंग शांत करून कर्ममार्गाचे महत्त्व सांगितले होते. त्यानंतर त्या ब्राह्मणाने श्रीगुरूंना विनंती केली, "स्वामी, ब्राह्मणाने दिवसभर कोणता आचार पाळावा हे मला सविस्तर सांगा." तोच उपदेश सिद्धमुनी या अध्यायात नामधारकाला ऐकवतात. कर्मकांडाचा हा शेवटचा अध्याय आहे.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, त्या ब्राह्मणाची जिज्ञासा पाहून श्रीगुरू प्रसन्न झाले. ते म्हणाले, 'आचार हाच धर्माचा पाया आहे. आचारहीन माणसाला वेदही पवित्र करत नाहीत. म्हणून नित्यकर्म नीट ऐक.'"
श्रीगुरूंनी दिवसाची सुरुवात ब्राह्ममुहूर्तापासून सांगितली. सूर्योदयापूर्वी उठावे, उठताच गुरू आणि इष्टदेवतेचे स्मरण करावे, आदल्या दिवशीच्या कर्मांचा विचार करून आजचा दिवस धर्माने घालवण्याचा संकल्प करावा. त्यानंतर शौचविधी, आचमन आणि दंतधावन यांचे नियम त्यांनी सांगितले. कोणत्या दिशेला तोंड करून, कोणत्या वेळी कोणते कर्म करावे याचेही विवेचन केले.
यानंतर स्नानाचे महत्त्व सांगितले. नदी, तीर्थ किंवा निदान स्वच्छ जलात प्रातःस्नान करावे; स्नान करताना तीर्थांचे स्मरण करावे. स्नानानंतर शुद्ध वस्त्र धारण करावे, कपाळी भस्म किंवा आपल्या परंपरेनुसार तिलक लावावा. नंतर प्रातःसंध्या करावी. श्रीगुरू म्हणाले, "संध्या न करणारा ब्राह्मण सर्व कर्मांना अपात्र ठरतो. सूर्याला अर्घ्य देऊन गायत्रीचा जप एकाग्र मनाने करावा. गायत्री हीच वेदमाता आहे."
संध्येनंतर ब्रह्मयज्ञ (वेदपठण), देवपूजा आणि तर्पण यांचे विधान श्रीगुरूंनी सांगितले. दिवसाच्या मधल्या भागात माध्याह्न संध्या करावी. नंतर वैश्वदेव करावा, म्हणजे अन्नाचा अंश देवता, भूतमात्र, पितर यांना अर्पण करावा. दारी आलेल्या अतिथीला विन्मुख पाठवू नये, कारण अतिथी हा देवस्वरूप आहे. गोग्रास, पक्ष्यांना अन्न यांचेही पुण्य सांगितले.
त्यानंतर भोजनविधी सांगितला. हातपाय धुऊन, शुद्ध आसनावर बसून, पूर्व किंवा उत्तरेकडे मुख करून भोजन करावे. ताटाभोवती जलाचे परिषिंचन करावे, चित्राहुती ठेवाव्या आणि प्राणाहुती देऊन मगच अन्न ग्रहण करावे. भोजन मौनाने, अन्नाची निंदा न करता, परमेश्वराला अर्पण केलेला प्रसाद मानून करावे. कोणाचे अन्न घ्यावे, कोणते वर्ज्य करावे, उष्टे अन्न, अशुद्ध पात्र यांबद्दलचे नियमही त्यांनी स्पष्ट केले.
भोजनानंतर पुराण-इतिहास श्रवण किंवा सद्ग्रंथांचे वाचन करावे, उदरनिर्वाहाचे कर्म धर्ममार्गाने करावे. संध्याकाळी सायंसंध्या आणि अग्निहोत्र (ज्यांना अधिकार आहे त्यांनी) करावे. रात्री मोजके भोजन करून, देवस्मरण करून योग्य दिशेला डोके ठेवून निद्रा घ्यावी. याशिवाय दानाचे प्रकार, सत्पात्री दान, पर्वकाळी करावयाचे कर्म आणि गृहस्थाने टाळायचे दोष याचेही श्रीगुरूंनी विवेचन केले.
शेवटी श्रीगुरू म्हणाले, "जो हा आचार श्रद्धेने पाळतो, त्याच्या घरी लक्ष्मी स्थिर राहते, त्याला कशाची कमतरता पडत नाही. भिक्षावृत्तीने राहूनही त्याचे घर तृप्त राहील." त्या ब्राह्मणाने हा उपदेश मनापासून स्वीकारला. पत्नीचेही समाधान झाले. पुढे त्या दांपत्याने आचारधर्म निष्ठेने पाळला आणि श्रीगुरूंच्या कृपेने त्यांचा संसार सुखाचा झाला.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, श्रीगुरू स्वतः संन्यासी असूनही गृहस्थांना त्यांचे कर्म सोडू नका, ते शुद्ध करा, असेच सांगत. कर्म शुद्ध झाले की भक्तीला भूमी तयार होते."
बोध / शिकवण
- आचार हा धर्माचा पाया आहे; दैनंदिन जीवनाला शिस्त दिल्याशिवाय आध्यात्मिक प्रगती टिकत नाही.
- संध्या, जप आणि ईश्वरस्मरण हे दिवसाचे केंद्र असावे, पूरक नव्हे.
- अन्न हे परमेश्वराचा प्रसाद मानून, कृतज्ञतेने आणि संयमाने ग्रहण करावे.
- अतिथी, भूतमात्र आणि गरजूंना वाटा देणे हे गृहस्थधर्माचे अंग आहे.
- संन्यासी गुरूही गृहस्थाला संसार सोडायला न सांगता तो धर्ममय करायला शिकवतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
कर्मकांड इथे पूर्ण होते; पुढील अध्यायापासून भक्तिकांड सुरू होते आणि भास्कर ब्राह्मणाच्या समाराधनेतून श्रीगुरूंच्या अन्नपूर्णा-कृपेचे दर्शन घडते.