श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३८ : भास्कर ब्राह्मण – अन्नपूर्णेचा चमत्कार
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, काश्यप गोत्रातील गरीब ब्राह्मण भास्कर, गाणगापूरचे भक्त व ग्रामस्थ | स्थळ: गाणगापूर (संगम व मठ)
पार्श्वभूमी
आचारधर्माचा उपदेश ऐकल्यानंतर नामधारक सिद्धमुनींना विचारतो, "श्रीगुरूंच्या कृपेने भक्तांच्या संसारात प्रत्यक्ष कोणते चमत्कार घडले ते सांगा." येथून भक्तिकांड सुरू होते. सिद्धमुनी सांगतात की गाणगापुरात श्रीगुरूंचा महिमा वाढत होता; अनेक भक्त नवस करून येत आणि श्रीगुरूंच्या उपस्थितीत ब्राह्मणभोजन (समाराधना) घालत. अशाच एका गरीब भक्ताची ही कथा.
सविस्तर कथा
काश्यप गोत्रातील भास्कर नावाचा एक गरीब पण श्रद्धाळू ब्राह्मण श्रीगुरूंच्या दर्शनासाठी गाणगापूरला आला. त्याची इच्छा होती की आपणही श्रीगुरूंना भिक्षा द्यावी आणि समाराधना करावी. पण त्याची परिस्थिती बेताची होती. त्याने कसाबसा तीन माणसांपुरता शिधा (तांदूळ, डाळ इत्यादी) जमवून बरोबर आणला होता.
गाणगापुरात रोज कोणी ना कोणी श्रीमंत भक्त मोठी समाराधना घालत असे. त्यामुळे भास्करालाही रोज इतरांच्या पंक्तीत जेवण मिळे आणि त्याचा शिधा तसाच पडून राही. असे बरेच दिवस गेले (परंपरेत सुमारे तीन महिने असे सांगितले जाते). इतर लोक त्याची थट्टा करू लागले, "हा भास्कर तीन माणसांचा शिधा घेऊन आला आहे आणि श्रीगुरूंना व त्यांच्या शिष्यांना जेवू घालणार आहे म्हणे! याचा शिधा कधी शिजणार?" भास्कर मनातून खिन्न होत असे, पण श्रद्धा सोडत नव्हता.
एके दिवशी श्रीगुरूंनी स्वतः भास्कराला बोलावले आणि म्हणाले, "भास्करा, आज तू स्वयंपाक कर. आज आमची भिक्षा तुझ्याकडे आहे." भास्कर आनंदला, पण त्याचबरोबर घाबरला. आपल्या शिध्यात श्रीगुरू आणि त्यांचे शिष्य तरी कसे जेवणार, असा विचार त्याच्या मनात आला. तरीही आज्ञा मानून तो संगमावर स्नान करून आला आणि आपला थोडा शिधा शिजवू लागला. श्रीगुरूंनी त्याला थोडे तूप आणायलाही सांगितले.
स्वयंपाक झाल्यावर श्रीगुरू तेथे आले. त्यांनी अन्नाच्या पात्रांवर आपले वस्त्र झाकले आणि भास्कराला सांगितले, "आता गावातील सर्व ब्राह्मण, त्यांची कुटुंबे, स्त्रिया, मुले, जो कोणी येईल त्या सर्वांना जेवायला बोलाव. वस्त्र न उघडता त्याखालून अन्न काढून वाढत जा." भास्कराने आज्ञा पाळली. सारा गाव जेवायला आला. लोक मनातून हसत होते, "तीन माणसांच्या शिध्यात हे सगळे कसे जेवणार?"
पण वस्त्राखालून अन्न काढता काढता संपेचना. पंक्तीमागून पंक्ती बसल्या. श्रीगुरू आणि त्यांचे शिष्य, गावातील ब्राह्मण, स्त्रिया, मुले, इतर वर्णांचे लोक असे सुमारे चार हजार लोक पोटभर, तृप्त होऊन जेवले. तरीही पात्रांतील अन्न जसेच्या तसे होते. सर्व जण चकित झाले. ज्यांनी भास्कराची थट्टा केली होती, ते लाजून श्रीगुरूंच्या पाया पडले.
शेवटी श्रीगुरूंनी सांगितले की उरलेले अन्न नदीत जलचरांना आणि इतर प्राण्यांना द्यावे, म्हणजे कोणीही उपाशी राहू नये. भास्कराला श्रीगुरूंनी आशीर्वाद दिला. त्याचे दारिद्र्य दूर झाले आणि त्याचा वंश सुखी झाला.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, काशीत अन्नपूर्णा जशी कोणालाही उपाशी ठेवत नाही, तशीच श्रीगुरूंची कृपा आहे. भक्ताकडे किती आहे हे ते पाहत नाहीत; त्याची श्रद्धा किती आहे हे पाहतात. भास्कराची उणीव श्रीगुरूंनी स्वतः भरून काढली."
बोध / शिकवण
- देवाला अर्पण करताना संपत्ती नव्हे, तर भाव महत्त्वाचा असतो.
- लोकांच्या थट्टेने श्रद्धा डळमळू देऊ नये; योग्य वेळ गुरू स्वतः आणतात.
- गुरूंच्या आज्ञेवर शंका न घेता कृती केली की अशक्यही शक्य होते.
- अन्नदान सर्वांसाठी असावे; उरलेले अन्नही प्राणिमात्रांपर्यंत पोहोचवावे.
पारायण / श्रद्धा
घरात अन्नधान्याची समृद्धी राहावी, अन्नदान किंवा समाराधना निर्विघ्न पार पडावी यासाठी अनेक भक्त हा अध्याय श्रद्धेने वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
अन्नाची उणीव भरून काढणारे श्रीगुरू पुढील अध्यायात साठ वर्षांच्या वांझ गंगेची संततीची उणीवही पूर्ण करतात.